Onvrede en een vrijzinnig liberale uitweg

In de zomer van 2008 organiseerde de Liberale Stroomgroep „De Liberale Zomer”. Hieronder de achtergrond daarvan.

Het zal niemand die in politiek geïnteresseerd is, ontgaan zijn dat de politieke verhoudingen sterk zijn gaan verschuiven. Dit is een uiting van onvrede van het electoraat met het functioneren van onze democratische instituties. Die onvrede is naar onze mening te herleiden tot een gevoel van machteloosheid bij de burgers en, paradoxaal genoeg, machteloosheid bij de overheid zelf. De oorzaak van deze toestand moet gezocht worden in gebrek aan visie en misschien wel in het bijzonder in het toekennen en waarmaken van verantwoordelijkheid. Waar gebrek aan visie en verantwoordelijkheid aan de oppervlakte komen, wordt ook de kern daarvan zichtbaar: gedesoriënteerd handelen van individuen. Er schuilt een opportunist in ieder van ons. Zo kunnen wij zien hoe onwenselijke handelwijzen vandaag de dag tot standaardpatronen zijn ontwikkeld. Zij vloeien enerzijds voort uit de onmogelijkheid tot beïnvloeden van omstandigheden, anderzijds uit het nemen van de nodige vrijheid om regels naar eigen inzicht toe te passen. Beide wegen leiden er onherroepelijk toe om van het eigen voordeel uit te gaan. Dit egocentrische gedrag staat ver van liberaal handelen, omdat geen rekening gehouden wordt met andere mensen.

De opzet van deze brochure is gestart als een zoektocht naar de betekenis van “liberalisme” en “liberale toetsstenen”. Aanleiding vormt de tendens in de samenleving – niet alleen in Nederland, maar ook daarbuiten – dat kiezers weinig op hebben met de wijze waarop politieke besluitvorming tot stand komt en daarmee onvrede met de wijze waarop politieke partijen functioneren. Die onvrede richt zich op alle “gevestigde” politieke partijen, d.w.z. op partijen die gedurende de voorbije halve eeuw tenminste drie verkiezingsperioden bij de bestuursmacht zijn betrokken geweest. Aan dit criterium beantwoorden, voor zover zij nog zitting hebben in de Tweede Kamer, de politieke partijen CDA, PvdA, VVD en D66. Al decennia in de Staten-Generaal vertegenwoordigde partijen als SGP en CU (voorheen GPV en RPF) en nieuwkomers als SP, PvdD, LPF, PVV en TON voldoen hier niet aan. In de huidige maalstroom staat het denken volgens politieke beginselen onder forse druk en klinkt de roep om daadkracht en sterke persoonlijkheden luid.

Intussen is binnen de politieke arena’s van zowel de landelijke als de decentrale overheden het liberale gedachtegoed het domein geworden van diverse politieke partijen, die daar ieder hun eigen duiding aan geven. Direct na de Tweede Wereldoorlog maakte de VVD zich op tot verkondiger van de liberale denkbeelden. Zo’n 20 jaar later kwam daar D66 – ten dele als afsplitsing van de VVD in 1966 – met democratisch gedachtegoed min of meer naast te staan. Maar nu het liberalisme als gevestigde politieke hoofdstroom in de al aangegeven maalstroom, aan overtuigingskracht verliest, beginnen andere partijen het liberalisme tot onderdeel van hun politieke doctrine te verklaren. In feite demonstreren alleen de SP en de SGP een duidelijke afkeer van liberaal denken en handelen. Daar staat tegenover dat recente nieuwkomers als PVV en TON, beide rond uitgetreden VVD-ers Wilders en Verdonk ontstaan, zich nadrukkelijk ook op het rechtse niet–ideologische liberale deel van het VVD-electoraat richten. Wat dan weer vanuit de VVD bestreden wordt uit angst om kiezers te gaan verliezen. Gevolg: een crisis van denkbeelden, waarbij beslissingen niet meer verstandig genomen worden, maar kennelijk afhankelijk van belangenkongsi’s, korte termijn winst en waan van de dag. In dit verband stemmen wij in met de opmerkingen die mr. H. Tjeenk Willink, vice-voorzitter van de Raad van State, maakte bij de presentatie van het jaarverslag over 2007. Kortheidshalve weergegeven gaf hij zijn zorg aan over de vervlakking van de beginselen van “democratie” en “rechtsstaat”. In het bijzonder wijst hij daarbij op het probleem van de representatie van de volksvertegenwoordiging. De kern van het probleem is het gebrek aan inzicht in een goede rolverdeling en het gemis van een scheiding tussen privé standpunten en functionele verantwoordelijkheid.

Wat is eigenlijk het liberalisme? Is er nog een toekomst voor? Of ligt het aan tekortschietende verwezenlijking van deze ideologie? Is het überhaupt wel een ideologie? Hoe zal liberale politiek zich manifesteren? Tijdens discussieavonden van de Liberale Stroomgroep groeide het inzicht dat liberaal zijn, gekenmerkt door vrijzinnigheid, en liberale politiek met elkaar verbonden zijn maar niet hetzelfde zijn. “Vrijzinnig liberaal”-zijn is een levenshouding van een onafhankelijk, vrij iemand die zijn leven zinvol inhoud wil geven en zich daarbij bewust is dat een ander dat ook wil. Vrijzinnig liberale politiek tracht antwoorden binnen het kader van de parlementaire democratie te vinden op de vraag hoe het spanningsveld tussen de zelfbeschikking van het individu en het algemeen belang van iedereen in evenwicht te houden.

Als we uitgaan van die vrijzinnig liberale verbondenheid, is het eigenlijk te betreuren dat mensen met een vrijzinnig liberale levenshouding in verschillende politieke partijen opereren zonder gebruik te kunnen maken van een gezamenlijke basis. Is er geen belang om krachten te bundelen om het liberale geluid te versterken? De parlementaire geschiedenis leert ons dat bundeling van krachten juist tot versterking van het gemeenschappelijke gedachtegoed en politieke invloed leidt. In het verleden ontstonden partijen als CDA, Groen Links en ChristenUnie op die manier. De Liberale Stroomgroep wil de discussie over bundeling van vrijzinnig-liberale invloed in de politiek stimuleren, in het bijzonder vanuit de liberale partijen VVD en D66. We willen dit doen om zo vrijzinnig liberale politiek een uitweg te laten zijn voor de maatschappelijke onvrede over de huidige parlementaire democratie.

Liberale Stroomgroep, juni 2008